Blogda Ara

12 Aralık 2016

Adıgey'in kurucusu; Hahurete Şıhançeri


Bu gün Hahurete Şıhançeriyi konu ediniyoruz. O yaşamın çelikleştirdiği devrimci-bolşevik, Adıge Otonom Bölgesi kurucularından, SSCB Merkez Yürütme Komitesi üyeliği yapan, Adıge Otonomm Bölgesi İspolkomu başkanlığı yapan sadece Adıgeyde değil Pşıze bölgesinde de tanınan birisiydi. 

Hahurete Şıhanceri poemlerde de hikayelerde de kahraman olarak karşımıza çıkıyor. 

Onun ismi caddelere de, sovhozlara da verilmiş durumda. 


Hahurete’ye ilişkin pek çok makale yazılmış, Onu anlatan risalelerde var. 

Bütün bunlara rağmen O’nun adına yazılmış şeyler çok azlar. 

Hahurete Şıhançeri’nin tecrübeleri, Leninist çizgi üzerinde görevlerini ifa etmesine dair, günümüzdeki bu kısa geri dönüşün yaşanıldığı dönemde, bilgilenmemizin önemi var ve herkesin onun kendi yaşamına vazife biçtiği şeyleri şimdi de üstlenmesi mümkün.

1987 Ekim ayı. Krasnodar Eyalet İspolkomu önündeki ufak parkta elindeki bastona zorla dayanarak yürüyen yaşlı bir kadın var. 

Parkın ortasındaki havuzun kenarındaki bankta ellerinde çocuk yetiştirmesini konu edinen kitaplar olan genç anneler oturuyor. 

Kızıl caddesinden otomobiller geçiyor. 

Ne yana bakarsan bak cap-canlı bir yaşamın dolu dolu aktığını görüyorsun. 

Fakat burada yürüyen yaşlı kadının aklında sadece 1935 yılı ekim ayının 10’unda Amcası Hahurete Şıhançeri’nin ebedi yolculuğuna uğurlanırken atılan tüfek seslerinin yankısı var. 

Üzerinden çok vakit geçmeden O'na iftiralar atarak mezarını yerle bir edip tanınmaz hale getirdiler.

Ama Şumafıphu Kadırhan 1937 yılının o gecesinin üzerinden elli yıl geçtikten sonra Şıhancerinin anısına saygısızlık yapılmış olmasına rağmen, mezarının yerle bir edilmesine rağmen kemiklerine dokunulmadığına hala burada yattığına inanıyor.

Kadırhanın Lenin caddesi üzerindeki evinde oldukça uzun süre birlikte oturduk. Evin içinde gereksiz-abartılı hiç bir şey yok, sade bir düzen hakim. 

Evde Hahureteden kalma, onu hep hatırlatan tek şey onun evinde de bulunan eski siyah bir dolap.

Diğer her şeyi müzeye vermiş. 

Ünlü Bolşevikin anısına Mıykuape’de açılacak bir müze için verdiklerini söylediler. Kadırhan pek çok zorlu sınavdan geçti. 

O, uzun ama devamlı zorlu bir yaşam sürdü. Fakat, babası öldüğünde kendisini kızı olarak alan amcasına dair bu gün konuştukça adeta daha gençleşmiş gibi gözlerinin içi ışıldıyor.


Hahurete Ş.  (1905)
7 Mayıs 1908  yılı 189 nolu protokolde şöyle yazıyor; Ben Ekaterinador kenti III numaralı Polis dairesi sorumlusu İzbaş, aşağıda bahis konusu olan olay hakkında bu tutanağı tuttum; Kuban Askeri Ziraat okulunda arama yaparken Ekaterinador’a bağlı Haştıku’dan, İslam dininden, 21 yaşında, bekar, 1905 yılı sıhhıye kursu mezunu ve bu okulun sıhhıyecisi olan Hahurate Ömer oğlu Şıhançerinin bu okuldaki baş devrimci agitatör olduğunu açığa çıkarttım ve Hahurateye ait aşağıda saydığım kitapları buldum; 1905 yılında basılmış ‘Öğrenciler ve sosyal sorunlar’, ‘Egoizm ve sosyalizm veya toplumla ben’,  ‘ekonomik risale’, 1906 yılında basılmış ‘Profesyonel devinim’, 1905 yılı basımlı Marksa ait ‘Tarihi materyalizm ve artı değer’, 1906 yılında basılmış  ‘tarımsal sorun’. Bu konuda yukarıda adı geçen kitapları kayıt altına alarak Sıhhıyeci Hahurete Ömer oğlu Şıhançeri ile bu okulun birinci sınıfında okumakta olan Yampolskiy İlyiç oğlu Alekseyi, Sayın Ekaterinador karakol noktası amirinin vereceği karara kadar zapt altına almaya ve sözkonusu kitapları paket yaparak ona gönderme kararı aldım.

Bu belgeye ulaştığım Adıge Otonom Bölgesi  Devlet Arşivinde  Hahuretenin yaşam öyküsünü anlatan benzeri pek çok evrak var.

Tarihi olark önem kazanmış olaylara geri dönelim. 

Yukarıda söz konusu ettiğim tutanak haricinde Hahuretenin devrimci çalışmalarına şahitlik yapan başka evraklar da var. 

Örneğin o dönem Kuban eyaleti geçici general-Valiliği yapan orgeneral Babiç’inde  1908 yılı 26 Ağustos tarihinde çıkardığı bir emirname de var. 

Bu emirnamede Kuban Askeri Tarım okulunda öğrencilerin kurduğu devrimci organizasyon sadece işçiler arasında değil öğrenciler arasındada devrimci düşünün yayılmasına çalışıyor deniliyordu. 

General-Vali Hahurete Ş. hakkında ‘Toplumsal huzur ve güvenlik açısından zararı gelen birisi olduğu için’  görevinden alınması ve askeri durumun sürdüğü süre boyunca bölgede yaşamasına müsade edilmeyip sürülmesine karar vermişti. 

Hahurete bunun ardından Terske bölgesine giderek  geriye dönmesi için izin çıkana kadar orada Asetin köylü ve işçilerinin  arasında devrimci davanın ilerlemesi yolunda çalışarak bekledi.

Hahurete yaşamında ve çalışmalarında hep ilk sıralarda yer aldı.Haştıku köyünde fakir bir ailenin çocuğu olarak doğdu. 

Ekaterinador Askeri Sıhhıye okulunu bitirdi. 

İlk Adıge sıhhiyesi oldu. 

Sıhhıye olmak için Ekaterinadora gelmeden önce yoğun bir şekilde çalıştı ve aynı zamanda Peneheste bulunan tek sınıflı okulu bitirdi. 

Ufak oğlunu okula kaydettirecek parası olmadığı için babası Ömer sahip olduğu tek kafkas kayışını tefeciye vermek zorunda kaldı. 

Devrimci bir havaya sahip Ekaterinador’a öğrenci olarak geldiğinde gücü yettiği müddet boyunca adaletsizliğe karşı mücadele ederek halkın iyi bir yaşam elde etmesi için çalışmaya  kesin karar verdi.

Pşıze Bölgesi yaşlı bolşeviklerinden 1903 yılından itibaran parti üyesi olan P. Vişnakova’nın anılarında Hahurete şöyle yer alıyor; 

‘-Ben Hahureteyi ilk defa 1905 yılı mayıs ayında Pşızenin öbür kıyısında Kırmızı ev yakınında yapılan mitingte gördüm. Ardından partinin haziran ayında yapılan gizli toplantısında da gördüm. 

Daha sonra Bolşeviklerin Pşıze Bölge Komitesi ile alakalı olarak suçlu görülen Fedor Yarovske ile Hahuretenin ilişkisi olduğunu biliyordum. 

1905 ihtilali sırasında Hahurete grevlerde, mitinglerde ve askeri nöbetlerde aktif olarak yer alıyordu. 

Hahuretenin Bolşevik Komitesi üyesi Vasso Seredze ile birlikte Askeri mahkemece yargılandığını ve Adıge köylerinde toplantılar yapmak üzere çalıştığını da biliyordum...’

1909 yılında Hahurete gizlice Osetyadan ayrılarak Novorosiske geldi. 

‘Ruski Groznenski Standart’ firmasında çalışmaya başladı. 

Ardından ‘Kartal’ isimli çimento fabrikasında da çalıştı. Çimento Fabrikası işçileri onu Sigorta Kasası başkanı olarak atadılar. 

Bunun yanısıra gizli çalışan işçi örgütüne de üyeydi.

1914-1915 ve 1916 yıllarında Kuban Bolşevik organizasyonunun kendisine verdiği görevleri yerine getiriyor, Adıge köylerini geziyor, Emperyalist savaşın (Ç.N. I. Dünya savaşı) gerçek yüzünü insanlara anlatıyordu. 

«Vahşi Tümen»nin dağılmasını sağlamak için pek çok çalışma yaptı.

1918 yılında Sovyet düzeninin Novorosisk’te kurulması yönünde çalıştı bunun neticesinde  Pşıze ve Karadeniz sahili  III. Olağanüstü kongresinde delege olarak seçildi. 

1920 yılında ise 1. süvari ordusuna ilk katılanlar arasında yer aldı.

1922 yılı 27 Temmuzunda Rusya Merkez Yürütme Komitesi Prezidiumunda Çerkes (Adıge) Otonom Bölgesi kurulması kararını çıkarttı. 

7-10 Aralık 1922 yılında Hakurenehablede düzenlenen Bölge Sovyetleri kongresinde Hahurete Şıhançeri’nin başkanlığını yaptığı ispolkom bölge yönetimine seçildi.
Adıgey kuruluş  yılları ilk sınırları
Kadırhan; 

‘-1923 yılında babam öldü, ardından yaşamım çok zorlaşmıştı. 

Bu olayın üzerinden çok vakit geçmeden amcam Haştıku köyüne gelip beni kızı olarak yanına aldı. 

Vefatına kadar birlikte Krasnodarda yaşadık. 

Günümüzde Varaşilovun adının verildiği o zamanlar Gimnaziyski caddesi adını taşıyan cadde üzerinde yaşıyorduk. 

Evimizde bir insanın ihtiyacı olan mobilyalardan başka bir şey yoktu. 

Ben orta öğrenimimi bitirdikten sonra Tıp teknikumuna gittim. 

Şıhançerıy sabah gün doğarken işe gider çoğu zaman gece yarısı işten geri dönerdi. 

Abartmaksızın insanları severdi. 

İçki içmeyi sevenlere karşı sert davranırdı. 

Böyle yorucu bir şekilde çalışması sebebiyle kalp rahatsızlığına yakalanmıştı...

Adıge otonom bölgesine hiç kimseden hiç bir şey miras kalmış değildi. İşçiler okuma yazma bilmiyorlardı, müslüman din adamlarının ellerindeydiler, 

Hiç okul yoktu denilsede doğru olur. 

1919 yılına kadar herhangi bir sağlık kuruluşuna da sahip değildi, suç oranlarıda oldukça yüksekti. 

Hahurete Şıhançerinin başkanlığını yaptığı seçilmiş ispolkom yeni yaşamın inşasında  gerçekten yoğun çalışıyordu. 

Bu yeni yaşantının inşasında Hahuratenin büyük katkıları vardı demek hiç abartısız bir gerçektir.

S. Sihunun anılarında; ‘ Yaşlı çifçilerden birisi ile Sovyet sisteminin ilk kuruluş yılları hakkında konuşmam gerekmişti. 

İlk sovyet emekçileri hakkında sorular sormuştum. 

Söz dönüp dolaşıp Hahureteye geldiğinde, onun emekleri, çabaları hakkında ne düşündüğünü sorduğumda;  Hahurete ana direkti, Adıgeyin politikası, ekonomisi ve kültürü ona dayanarak değişiyor gelişiyordu’ demişti

O zor yıllarda otonom bölge ispolkomu belli başlı ana konulara yoğunlaşmıştı;  Ekonominin kalkındırılması, haydutluğa karşı durmak, aydınlanmaya ve sağlık konusunda gelişmelerin sağlanması (1925-1927 yılları arasında Otonom Bölge Parti İspolkomunun desteğiyle Moskova , Leningrad ve başka kentlerde 157 kişi okutulmaktaydı), kültürün geliştirilmesi, dağlı kadınların özgürleştirilmeleri gibi konular üzerineydi. 

Bütün bu konularda olan gelişmeler hakkında Hahurete kendisi özel olarak ilgileniyordu. 

‘Ofis çalışması’ndan hoşlanmıyordu, her yerde olan biteni kendisi kontrol ediyor, öğreniyordu. 

Kısa bir süre içerisinde bütün otonom bölge yaşayanlarınca tanınır olmuştu. 

Adıgeyde onu tanımayan ve saymayan kimse kalmamıştı. 

Çalışma stili tamamen Leninst çizgideydi, bürokratizme uygun bürokratik liderlik niteliklerini kullanmaya çalışanlara hemen karşı duruyor, onları düzeltiyordu.

V. K. Huaj anılarında onu şöyle anlatıyordu; Çalışma usulünde en belirgin olarak sahip olduğu şey işleri direk bölge yaşayanları ile ilintili olarak yürütmesiydi. Hahurete belli bir zaman veya günde halkla buluşmuyordu, yanına çok kişi geliyordu, kapısı her zaman her gelene açıktı, herkesi kabul ediyordu. Yapılması gerekenler hakkında önerilerini almadan veya danışılan konu hakkında sonuç elde etmeden hiç kimseyi yanından ayırmıyordu. Gitmeleri gereken daireye yazı yazarak ellerine veriyordu ve bu pusulalara her zaman işin nasıl sonuçlandırıldığının kendisine bildirilmesi talimatını da yazıyordu.

Yeni makam veya mevki sahibi olmuş kişler arasından kendisini büyük gören, ofisinde kurulup oturan müracaat edenleri küçük görenlerde çıkıyordu. 

Hahurete böylelerine karşı da çok dikkatliydi. Burnu kafdağında olanlara hemen hadlerini bildiriyordu.



Hahurete Otonom bölgeyi devamlı surette geziyordu. Bir yerde gece kalmak zorunda olduğunda evsahibi olarak  işçileri seçiyordu.

İ. V. Blohinin hatırladığına göre; 

'-Köylerde mezralarda halk toplantılarına katılır, konuşmalar yapardı, yaşlılarla konuşur kadınları dinler köy aktivistleri ile sohbetler ederdi. 

Gece bir yerde kaldığı zaman köylüler, mezra sakinleri onun kaldığı yere gelirlerdi. 

Toprakla yeni yaşam şekli ile alakalı oan pek çok soru sorarlardı, rahatsız oldukları şeyleri doğru bulmadıkları konuları ona aktarırlardı.

Benim gördüğüm kadarıyla Hahuretenin ölümü ardından insanların Hahureteye güvendikleri kadar güvenilen saygı duyulan, sorunlarını anlatabildikleri hiç bir yönetici çıkmadı, bu gün de yok.

Bleğo Mahmud;  

-Rayon merkezine Hahuretenin gece yarısı geldiği de oluyordu. 

O zaman bir sokak kenarında arabasını durdurur, üstüne yamçısını atar orada geceyi geçirirdi. 

Erkenden uyanırdı, sokağı gezerdi. 

Tarlalara bahçelere göz atardı. 

İlk karşılaştığıyla da sohbet etmeye başlardı, oraya başkaları da gelmeye başlar halk orada toplanırdı, büyük bir miting yeri gibi olurdu. 

İnsanlar yaşamları ile alakalı sorunlarını onunla konuşurlardı. 

Rayon sekreterininn yanına gitmeden önce rayon hastahanesine uğramadan oradaki durumu görmeden, hastahanenin ihtiyaçlarını öğrenmeden, okula uğramadan yapmazdı. 

Ben o zamanlar RİK’in müdürüydüm benim yanıma ilk önce gelmezdi, ilk önce Hastahane, okul ve ufak çocukları görmeden anaokuluna gitmeden diğer işyelerine gitmezdi.  

Buralarda kanunun öngördüğü şeyler gerçekleştirilmediyse diğer işyerlerindeki olanlarla ilgilenmezdi, oradakilerle konuşmak istemezdi.

Mahmud Blağonun hatırladığı başka bir olayda Hahureteye gösterilen saygının boyutunu gözler önüne seriyor;  

'-Herkes hatırlar ‘Başarının başdöndürcülüğü’ adında yayınlanan makalenin ardından  pek çok çifçi kolhozlardan ayrılmıştı. 

Biz Rayon yöneticileri olarak ne yapacağımızı bilmez hale düşmüştük. 

Halkın yeniden kolhozlara katılmaları için ne yaptıksa da fayda vermiyordu. 

Hiç bir şey elde edemediğimizi Hahureteye iletmiştik. 

Rayondaki bütün kolhozlardan gelen çok sayıda insan  Penejıkuayede yapılan toplantıya katılmıştı. 

Hahurete onların önünde ayrıntılı bir konuşma yaptı. 

Köylüler, çifçiler ona karşı besledikleri saygıyı göstererek; ‘Evet şimdi biz yanıldığımız anladık’ dediler ve kolhoza yeniden katılacaklarını belirterek ellerini kaldırdılar.

Adıge Otonom bölgesi İspolkomu İlk lideri Hahuretenin ufak çocuklarla olan ilişkisine ayrıca geniç olarak ele almamız gerekiyor. 

Yazdıklarımızda farklı pek çok konuya değindiğimiz için okuyucularımızın bizi hoş göreceklerini umuyoruz.

Rusya Federasyonu Onursal doktoru O Morozov; 

Hahuretenin sahip olduğu şefkat ve anlayışı hiç bir şeyle kıyaslamak mümkün değil. 

Burjuvaların kızgınlığı neticesinde yaşayacakları bir eve sahip olmayan zor durumda pek çocuğun  sokakta kaldığı zor yıllar aklıma geliyor. 

Çocuk bakımevleri açılmıştı fakat buralara üç yaşına girmemiş çocuklar alınmıyorlardı. 

Hahurete’nin yanına gidip çocukalar için bir bakımevi açmak istediğimi söylemiştim. 

Bu müracaatımı eline alıp Moskovaya gitmişti.

Bu olayın ardından bir ay kadar geçmeden  50 tane Adıge, Rus her milletten çocuğun yattığı bembeyaz yatakların yer aldığı, ferah bir binada çocukların uyuyabileceği bir yer oluşturuldu. 

Hahureteye ‘ Buyur gel, yalvarıyorum, O saldıkları para ile açtığımız yeri görmeye gel’ diye söylemiştim.

O ufacık çocukların Hahureteye yeni elbiselerini, oyuncuklarını gösterdiklerinde ağlamasını bu gün bile unutamıyorum.

Krasnodar Adıgeye dahil değildi. Ama Otonom bölgenin yönetim organları sağlık kuruluşları kültürel-aydınlanma merkezleri 1922 yılında Çerkes zenginlerinin evlerinin ellerinden alınıp fakirlere verilmesine değin  Krasnodar kentindeydi.   

Hahurete’nin gece yarısında Krasnodar sokaklarını gezdiği de çok olurdu. 

Rusya Sovyet Federatif Cumhuriyeti Merkez İdare komitesinde de üye olduğu için  kent sakinleri ile de ilgilendiğinden, onu tanır ve severlerdi. 

Hahurate Krasnodar kenti için de az şey yapmamıştı. 

Örneğin Kent Parkından başlayarak Pşıze nehri üzrinde yer alan demir yolu köprüsüne kadar uzanan yola da tramvay hattı döşetmişti. 

Bunu yaptırma sebebi ise Adıge Konserve fabrikasında çalışan içşiler her gün bu yolu yayan yürüyorlardı.

İşçilerin yaşamlarının iyileştirilmesi için bıkmadan yorulmadan çalışan Hahureteye ilişkin G. İ. Gozulov’un anlattığı bir anısını da aktaralım;  

-1932 yılında  Hahurateyi Adıge Bölge Komitesi Parti Sekreteri olarak seçmişlerdi. Ama Onda bürosunu değiştirmiş olmaktan başka bir değişiklik olmamıştı. 

Nasıl görünüyorduysa öyle görünmeye devam etti. 

Daha önce yanına gelenleri nasıl güleryüzle karşılıyorsa aynı güleryüzlülüğünü devam ettiriyordu. 

Bölgenin ekonomisinin daha iyi olması için dur durak bilemden çalışıyordu. Sevindirici olan bir başka şey ise onun sayesinde Bölge Parti Sekreterliğinin kapısının her gelene açık olmasıydı. 

Büyük makam mevki sahiplerinin aksine Hahurete her zaman herkese karşı güler yüzlüydü. 

O tarihlerde ben onunla çok karşılaşıyordum. 

Rayonlarda sağlık kurumlarının yapılarının durumunu tetkik etmem için kendisi rayonlara giderken benide yanında götürüyordu. 

Geceleri oralarda kalmamız gerekli olduğunda çifçi evlerine konuk oluyorduk. Ev sahiplerinin fazladan yatakları olmadığından yerde yattığımızda çıkıyordu.

Hahurete’nin Adıge otonom bölgesi İspolkomu başkanlığı ve Parti Sekreterliği döneminde Adıge Otonomisi, üretim alanında, Sosyo-kültürel alanlarda büyük gelişmeler kaydetmişti. 

İlk beş yılda Adıgeyde üretim tesisleri altı kat artmıştı. Üretim miktarı ise 7 kat arttı. İş alanları ise beş kat fazlalaştı. 

Ulusal bölgeler arasında kollektivizasyonu ilk tamamlanan yer Adıgey oldu. 

Kültürel devrim ise son hızıyla devam ediyordu. 

1931 yılında Adıgeyde okuma yazma oranı % 85 oranına ulaşmıştı. Herkesede ilkokul okuma olanağı sağlanmıştı.

1931 yılı ‘Kominist Aydınlanma’ gazetesinde şöyle yazıyordu;  

Kültürel kalkınma anlamında Adıgeyin gösterdiği gelişim neticesinde elde edilen tecrübeden faydalanmak gerekiyor. 

Bu aydınlanmanın nasıl sağlandığı konusu sadece diğer Kuzey Kafkasya bölgelerinde değil Tüm Sovyetler Birliğinde de gözden geçirilmelidir.

1935 yılı Hahuretenin son yılı oldu. 

Fakirlik içindeki çocukluk yılları, 

Devrimci faaliyetlerde yorulmadan çalışması, Sosyalizmin inşasına bütün gücüyle katılması ve bütün bunların getirdiği zorluklara kalbi dayanamadı. 

İlk kalp krizini 1933 yılında geçirmişti. 

1935 yılının o sıcaklarında otonom bölgeyi çok gezmesi kendisine yaramadı. Hahurete son gününe kadar durmaksızın çalıştı.

Kadırhanın  hatırladığına göre;  

-Kendisinin diktiği ağaçların altındaki taburede akşam üstü dinlenerek oturuyordu. 

Ben geceleyin  uyurken onun çağrı sesini duydum. 

Kalbinin tuttuğunu anladım. 

Hemen baş örtüsünü ıslatıp başına koydum. Bölge Sağlık kısım başakanı Gozulov’uda acil telefonla aradım. 

O da çabucak yetişti. Diğer doktorlara da danışarak ne yapacaklarına karar vermeye çalışıyorlardı. 

Ama onun durumu iyiye doğru gitmiyordu.

Doktorlar Hahuretenin acilen Kremlin Hastahanesine kaldırılması gerektiği sonucuna vardılar. G. İ. Glazunov’un hatırladıklarına göre;  

-1935 yılı ekim ayında bir özel vagon bize tahsis edildi. 

Profesör P.İ. Budarin, bir hemşire ve Parti Bölge temsilcileri de yanımızda yola çıktık.

Adıge Köylerinin yanından geçerken Hahurete bana dönüp ‘(Adıge topraklarını gösterip) Bu ulu topraklarda defnedilmek isterdim. 

Ama bir şekilde iyileşip geri dönecek olursak Anapaya gidip sandalla denize çıkarız’ dedi. 

Novoçerkeska ulaştığımızda iki tane daha oksijen tüpü aldık. 

Hahurete yeterince nefes alamıyordu bu yüzden ona zaman zaman oksijen veriyorduk. 

Voronej’e ulaştığımızda durumu daha da ağırlaşmaya başlamıştı. 

Burada bir Profesör Terapiste danıştık,  Hahureteye bazı ilaçlar verince durumu biraz iyileşmişti. 

Yolumuza devam ettik. 

Saat dörtte Moskovaya ulaştık. 

Ambulans Demiryolu terminalinde bizi bekliyordu. Hahureteyi hemen ambulansa aldılar, bende ona refakat ediyordum. 

O dönemin en ünlü Kardiologu Profesör Pletnev’in olmadığı bir zamana denk gelmiştik. Onun asistanı Hahurateyi muayene ediyordu. 

Üzerinden bir gün bir gece geçtikten sonra Hahuretenin canını teslim ettiğini bize haber verdi.
 
Afıpsıp'te yer alan  Hahurete Ş. büstü

İnsanın yaşamında edindiği saygınlığı cenazesinde daha da belli oluyor. Hahurete 5 Ekimde vefat etti. 

Son yolculuğuna hükümet üyeleride katıldılar. 6 Ekim tarihinde RSFC KP gazetesi Pravda’da vefatı haberi yayınlandı.

76 numaralı tren yas içinde olunduğu belli olacak şekilde dizayn edilerek cenazesi 9 ekim tarihinde Krasnodara getirildi. 

Binlerce kişi Hahuretenin cenazesini beklemek üzere Demiryolu terminalinde birikmişlerdi. 

Adıge Otonom bölgesindeki köylerden, mezralardan, Pşıze bölgesi yerleşkelerinden, Kafkasyadaki bölge ve cumhuriyetlerden, Krasnodardaki işçiler ve devlet dairelerinde çalışanlar, öğrenciler binlerce kişi toplanmıştı. 

Günümüzde Mir caddesi ile Kızıl caddesinin olduğu yerden demiryolu terminaline kadar insan seli doluydu. 

Hahuretenin cenazesine eşlik ederek cenazenin götürüldüğü Adıge Öğretmen okuluna kadar geldiler. 

Hahuretenin tabutu burada bir masanın üzerine konuldu. İnsanlar iki gün durmadan onu son yolculuğuna uğurlamak için ziyaret ettiler. 

Her onbeş dakikada bir cenazesini bekleyen muhafızlar değişiyordu. 

Onun başında bekleyenler arasında Kolhoz çalışanları, öğretmenler, çeşitli devlet dairelerinin görevlileri, komşu bölge ve cumhuriyetlerden gelen temsilciler yer alıyordu.

Dönemin Kominist Partisi üst düzey yetkililerinden K. E Voroşilov, S.M. Budenne, Devrim savaşı kahramanı D. P. Jloba, E.İ  Kovtyuh Hahureteyi yakın dostları olarak görüyorlardı. 

Hahuretenin vefatı üzerine A. İ. Mikoyan, A.A. Andreyev ve S.M. Budenne’nin gönderdikleri taziye telgrafında ‘ Dostumuz Hahurete sadece Adıgeyin değil Tüm Kuzey Kafkasyadaki dağlı halkların temsilcileri arasında en iyi devrimciydi’ diyorlardı.

Hahurete Şıhançeriy Eyalet İspolkomunun önündeki parka 10 ekim tarihinde defnedildi. 

Krasnodarda yaşayanların belirttiğine göre onun cenazesinden öncede sonrada onun cenazesi kadar kalabalık olan hiç bir cenaze Krasnodarda kaldırılmadı. 

Bütün kent yaşayanları adeta oraya toplanmış gibiydi.


Andrey DEREHİN (Kuban Komsomolları 20 Ekim 1987)
Çeviri AÇUMIJ Hilmi